Ara 202012
 
Maya Takvimi ( Büyük Döngü )

Tüm dünyada insanların büyük bir bölümü hemen her gün en az bir defa takvime bakıyor. Yöneticiler toplantılarının ve diğer görüşmelerinin tarihini kontrol etmek ve düzenlemek için takvim kullanıyor. Sporcular antrenman programlarını, sanatçılar çalışma programlarını öğrenciler ve öğretmenler ders ve sınav programlarını sürekli olarak takvim kullanarak kontrol ederler. Antik Maya kültüründe de takvimin günlük hayattaki önemi en azından zamanımızdaki kadar büyüktü.

Mayalar bugün Mezoamerika ( Mesoamerica ) olarak da bilinen Orta Amerikada yaşamışlardır. Bu bölge Meksika’dan Güney Amerika’ya kadar uzanmaktadır ve Aztek ( Aztec ), Olmek ( Olmec ), Teotihuakan ( Teotihuacan ) ve Toltek ( Toltec ) gibi pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Mayalar bugün Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador ve Güney Meksika ( Yucatan, Campeche, Quintana Roo Tabasco ve Chiapas ) yaşamıştır.

Maya tarihi üç bölümde incelenmektedir.

Formaif veya Klasik öncesi Tarih : M.Ö. 2000 – M.S. 300

Klasik Dönem : 300- 900

Klasik Sonrası Dönem : 900 – 1400’lü yıllarda İspanyol İstilasına kadar

Orta Amerikalılar klasik öncesi dönemin ortalarından itibaren yazıyı kullanmaya başlamışlardır. İlk olarak tarihi kayıtları tutmaya başlamışlardır ve böylece de Maya takvimi ortaya çıkmıştır. Mayalar toplumsal olayları, takvim ve astronomi gibi alanlardaki bilgileri yazmak için taş sütunları ve kitabeleri kullanmışlardır. Aynı zamanda dini inançlarını ve mitolojilerini de seramik ve kil çömleklere işlemişlerdir.

Mayalar tarih yazıcılığında oldukça ileri bir medeniyettir. Her ne kadar takvimi ilk kullanan toplum olmasalar da, farklı zamanlarda sonlanan dört farklı takvim kullanmışlardır. Mayalar her olayı kaydetmek için farklı takvimler ya da iki takvimin kombinasyonu olan takvimler kullanmışlardır. Mayaların en uzun dönemli takvimi 2012 yılının 21 Aralığında son bulmaktadır ve bu tarihte günümüzde pek çok kişi kıyametin kopacağına inanmaktadır.

Maya takvimlerini anlamak için öncelikle Maya matematiğini anlamak gerekmektedir.

MAYA RAKAMLARI VE MAYA MATEMATİĞİ

Maya Matematiğinde Rakamlar

Maya Matematiğinde Rakamlar

Takvimlerinden olan Tzolk’in, Haab gibi Mayalar kendilerine özgü bir matematik sistemi geliştirmişlerdir. Rakamları ifade etmek için noktalar ve çizgiler kullanmışlardır. Bir nokta bir birim, bir çizgi beş birim olarak tanımlanırken sıfır için bir eğik çember çizmişlerdir. Bu eğik bizim de kullanıdığımız sıfır (0)’a çok benzemektedir.

Büyük sayıları ifade etmek için Mayalar bugün kullandığımız yönteme benzer bir yol izlemişlerdir. Bugün kullandığımız matematik ve Maya matematiği arasındaki benzerlikleri aşağıda sizlerle paylaşalım.

Maya sayıları bugün bizim kullandığımız yatay sayılar gibi değil, dikeydir. Örnek olarak bizler yatay olarak 25 yazarız. Ancak Mayalar bunu dikey olarak yapmaktadırlar.

Maya kültüründe sayıların ve rakamların büyük önemi vardır. örnek olarak 20 bir insanın ellerindeki toplam parmak sayısını gösterirken 13 sayısı insan vücuduna hastalıkların ve kötülüklerin nüfuz ettiği noktaları temsil eder (Boyun, omuzlar, dirsekler, bilekler, kalçalar, dizler ve ayak bilekleri). 13 sayısı aynı zamanda dünyaya hükmeden kutsal efendinin bulunduğu cennetin katını ifade eder.

20 ve 13 rakamı Mayaların ilk kullandığı takvim olan Tzolk’in oluşuturulurken de kullanılmıştır.

TZOLK’IN TAKVİMİ

Tzolkin Takvimi

Tzolkin Takvimi

Pek çok Orta Amerika takvimi gibi Tzolk’in ( Kutsal Döngü ) takvimi de 260 günlük bir döngüden oluşur. Bir inanca göre bunun nedeni hamilelik döneminin süresidir. Bir başka düşünce ise tahıl yetiştirmek için gerekli olan gün süresinden kaynaklandığı yönündedir.  Ancak daha çok 20 ve 13 sayılarından kaynaklandığı görüşü hakimdir.

Bugün de kullandığımız Gregoryan takviminde bir hafta yedi gün ve 28 ila 31 arasında gün içeren aylardan oluşan dönemler bulunur. Tzolk’in takviminde ise her biri farklı bir kabartmave 13 sayı  ile sembolize edilen 20 gün bulunmaktadır. Günler birden onüçe kadar sayılarla adlandırılmıştır. Tzolk’in takviminde ilk gün lmix’tir ve bir rakamı ile gösterilir. İkinci gün lk’ ve iki rakamı ila gösterilir ve sıra böyle 13 güne kadar devam eder. Takvimde 13. güne ulaşıldığında B’en ve 13 rakamı ile gösterilir ve günler ilerlemeye devam eder ancak rakamlar yine birden başlar. Bu şekilde 260 gün farklı isim ve rakamların kombinasyonları şeklinde düzen içinde tamamlanır. Takvimin son günülerine geldiğinizde 7 Ajaw, 8 lmix’, 9 lk’ ve 10 Ak’b’al şeklinde devam eder.

Bu takvimi daha iyi kavrayabilmek için geniş bir iç dişlinin içinde dönen küçük bir dişli hayal edebilirsiniz. Büyük çaplı iç dişlide 260 diş bulunduğunu ve küçük olan dış dişlide 13 diş bulunduğunu ve bu dişlileri bir noktada sabitleyip başlangıç kabul ettiğimizi ve bu güne de lmix’ dediğimizi kabul edelim. Dişlileri tekrar lmix’e ulaşana kadar çevirirsek eğer 260 diş kat etmiş oluruz. 260. diş 13 Ajaw olmakta ve takvim yılını sonlandırmaktadır.

Maya günleri

Maya günleri

Maya kültüründe Tzlok’in takviminin önemini büyüktür. Örnek olarak ,insanların doğduğu günün o kişinin karakteri üzerinde etkili olduğuna inanılmaktaydı. Bu günümüzdeki astroloji ile oldukça benzer bir düşüncedir.

Din adamları belli olayları Tzlok’in takvimi üzerinden düzenlerlerdi. Her uinal’in ( 20 günlük periyod ) başlangıcında bir şaman dinsel kutsal günlerin ne zaman olacağını berlirler ve ayinleri yapmak için en idal olan güne karar verirdi.

Karmaşık ve geniş kapsamlı olmasına rağemen Tzolk’in takvimi güneş yılını ölçememekteydi. Bu nedenle Maya’lar bir güneş yılını daha iyi gösteren, daha isabetli bir takvime ihtiyaç duydular.

HAAB TAKVİMİ VE TAKVİM DÖNGÜSÜ ( KUTSAL DÖNGÜ )

Haab takvimi günümüzde kullandığımız Gregoryan takvime oldukça benzer bir takvimdir. Tarımsal ve ticari faaliyetlerimizi düzenlerken kullandığımız güneş yılı döngüsünü kullanır. Tzlok’in takvimi gibi yıl 20 günlük periyodlara bölünmüştür ve güne ait bir hiyeroglif ve sayı vardır. Ancak 260 gün için 13 farklı kabartma değil 360 gün için 18 farklı kabartma kullanılmıştır.

Maya gökbilimcileri 360 günün dünyanın güneşin etrafında bir tam turu için yeterli olmadığını fark ettiler. Bunun üzerine takvimin dünyanın güneşin etrafındaki hareketini olabildiğince yakından takip etmesi gerektiğine karar verdiler. Ancak Maya matematikçileri bu konuda farklı düşünüyordu. kullandıkları matematik gibi her şeyin basit ve sade olmasını ve aynı kalmasını istiyorlardı. Sonunda Maya gökbilimcileri ve matematikçileri 18 kabartmma ve 360 güne ilave wayeb denilen isimsiz 5 gün olmasında fikir birliğine vardılar.

Wayeb ya da Uayeb beş günlük bir ay olarak tanımlanmış ve çok tehlikeli bir dönem olarak kabul edilmişti. Mayalar tanrıların bu günlerde istirahate çekildiğine ve dünyanı korumasız bıraktığına inanmaktaydı. Bu nedenle tanrıların tekrar dünyayı koruması için bu günlerde dinsel ayinler ve törenler düzenlemişlerdir.

Haab takvimi Tzolk’in’den daha uzun olsa da, Mayalar zamanı kaydedebilmek için daha uzun bir takvime sahip olmak istediler. Bu nedenle Tzolk’in ve Haab takvimi Takvim Döngüsü ( kutsal döngü ) adı altında birleştirilerek yeni bir takvim ortaya çıktı. Bu takvimde Tzolk’in takviminin 260 günü ile Haab’ın 365 günü birleştirildi ve Tzolk’in’deki ile aynı isim ve numaralar verildi. Bu sayede Kutsal Döngü 52 yıla tekabül eden 18890 farklı gün içeriyordu.

Takvim Döngüsü ilk başlarda Orta Amerikada kullanılan en uzun takvimdi. Ancak tarihçiler olayları gelecek nesilleri de kapsayan bir takvim üzerinden kaydetmek istediler. Bu amaca ulaşmak içinse yüzlerce hatta binlerce yıla uzanan bir takvime ihtiyaçları vardı. Bu sayede ortaya günümüzde Maya Takvimi denilince asıl kast edilen uzun dönemli takvim ortaya çıktı.

MAYA TAKVİMİ  ( Büyük Döngü )

Maya Takvimi ( Büyük Döngü )

Maya Takvimi ( Büyük Döngü )

Mayalar son olarak 5.125,36 yıllık büyük döngüden oluşan takvimi yaptılar. Bu takvim beş farklı birime ayrılmıştı. Bu birimler:

  • 1 gün  : kin
  • 20 gün : uinal
  • 360 gün : tun
  • 7200 gün : katun
  • 144000 gün : baktun

Maya takviminin ( Büyük döngü ) kullandığımız Gregoryan takvime göre hangi tarihi gösterdiğini bulmak için döngünün başladığı tarihi bilmek gerekir. Ancak son döngünün ne zaman başladığını ve Gregroyan takvim üzerinde hangi tarihle çakıştığını tespit etmek kolay değildir.

İngiliz antropolog Sir Eric Thompson Maya ve Gregroyan takvimleri arasında tarih çevrimi yapabilmek için İspanyolların kayıtlarından faydalandı veortaya Thompson bağıntısını attı. İspanyolların bölgeyi keşfi ve Mayalarla karşılaşmaları hem İspanyollarca Gregoryan takvime göre hem de Mayalarca Maya Takvimine göre kaydedilmişti. Akademisyenler her iki takvimi, Mayaların büyük döngü takvimi ile Gregoryan takvimini istiladan sonra kalan son dört Maya dökümanından biri olan Dresden Codex ila karşılaştırdılar. Bu sayede Thompson’un takvimin başlangıcı olarak tahmin ettiği tarihin milattan önce 13 Ağustos 3114 tarihi olduğunu belirlediler.

Büyük Döngünün başlangıç tarihi belli olduğuna göre artık geri saymaya başlanabilirdi. Eğer Apollo 11’in Ay’a iniş yaptığı tarih olan 20 Temmuz 1969 tarihini göz önüne alırsak bu Maya takviminde 12.17.15.17.0 olarak ifade edilir. Bu takvimde 5 sayı bulunduğunu hemen fark etmişsinizdir. Bu sayıları soldan sağa doğru sıralarsak, ilk 12, takvimin başlangıcından beri geçen baktun  (144,000 günlük zaman birimi) sayısını vermektedir. Bu da 1728000 gün (144000×12 )’dir. İkinci sayı olan 17 ise kaktun sayısını verecektir. Takvim böylece Tun, Uinal ve kin olmak üzere devam eder.

Son yıllarda 21 Aralık 2012 tarihinde felaket teorisyenleri en kötüsünü beklemeye başladılar. Maya takvimi ile bu tarih 13,0,0,0,0’a den gelmektedir.

Maya bilim adamları ve yerli halkı takvimin sona erişini günümüzde yeni yıl kutlamalarında olduğu gibi, kutlamaya değer bir olay olarak görmemişlerdir. Ancak takvimin sona erdiği tarihin dünyanın sonu demek olduğu ifade eden bir yazıt, bir belge de yoktur.

Bu tarihle ilgili kayda değer bilgiler verecek olursak, 21 Aralık 2012 tarihinde her yılın 21 Aralık’ında olduğu gibi en uzun gecenin yaşanacağını söyleyebiliriz. Aynı zamanda son 25800 yılda ilk defa güneş Samanyolu galaksisinin merkezi ile aynı hizzaya gelecek. Oldukça etkileyici bir gelişme olarak görünse de, gökbilimciler bunun gezegenimizi herhangi bir şekilde etkilemeyeceği konusunda hemfikir. Aynı zamanda bu tarihte yeni bir büyük döngünün başlangıcı olacak. Çünkü 22 Aralık 2012 tarihi 13,0,0,0,1 olarak ifade edilecek.